หลายคนคงรู้จักโปรแกรมฉีดโบทูลินัมท็อกซิน โปรแกรมช่วยดูแลริ้วรอยด้วยการลดการทำงานของกล้ามเนื้อ ซึ่งได้รับความนิยมมากในปัจจุบัน แต่หนึ่งในคำถามที่พบบ่อยมากเลยคือ สารชนิดนี้เข้าไปทำงานใต้ผิวหนังของเรายังไง แล้วทำไมผลลัพธ์หลังฉีดของแต่ละคนถึงไม่เหมือนกัน ทั้งที่บางครั้งเข้ารับบริการพร้อมกันกับเพื่อน ใช้ปริมาณฉีดที่เท่ากัน ฉีดในระยะเวลาเดียวกัน เหตุผลก็เพราะว่าร่างกายของแต่ละคนมีความแตกต่างกัน การทำงานของโปรแกรมโบทูลินัมท็อกซินจึงให้ผลที่ต่างกัน
โบทูลินัมท็อกซินออกฤทธิ์อย่างไร
หลังจากแพทย์ฉีดโบทูลินัมท็อกซินเข้าสู่บริเวณกล้ามเนื้อ ตัวยาจะมีส่วนช่วยลดการทำงานของระบบการทำงานเส้นประสาทและกล้ามเนื้อ โดยมีกระบวนการทำงานที่ซับซ้อนในระดับเซลล์ ดังนี้
1. การจับตัวกับปลายประสาท (Binding)
เมื่อตัวยาเข้าสู่ชั้นกล้ามเนื้อ โมเลกุลของโบทูลินัมท็อกซินจะเคลื่อนที่ไปเกาะติดกับตัวรับ (Receptor) ที่อยู่บริเวณปลายประสาทสั่งการ (Motor Nerve Terminal) ซึ่งเป็นจุดเชื่อมต่อระหว่างเส้นประสาทและกล้ามเนื้อ
2. การเข้าสู่เซลล์ประสาท (Internalization)
หลังจากเกาะติดแล้ว ปลายประสาทจะทำการดึงโมเลกุลของสารโบทูลินัมท็อกซินเข้าไปภายในเซลล์ประสาทผ่านกระบวนการสร้างถุงล้อมรอบ (Endocytosis)
3. การยับยั้งสารสื่อประสาท (Blocking Acetylcholine Release)
ปกติแล้วปลายประสาทจะหลั่งสารสื่อประสาทที่ชื่อว่า แอซิติลโคลีน (Acetylcholine) ออกมาเพื่อสั่งให้กล้ามเนื้อหดตัว แต่โบทูลินัมท็อกซินจะเข้าไปตัดทำลายโปรตีนที่ชื่อว่า SNARE complex ซึ่งเป็นโปรตีนสำคัญที่ทำหน้าที่ส่งถุงบรรจุสารสื่อประสาทออกนอกเซลล์
เมื่อโปรตีนกลุ่มนี้ถูกทำลาย สารสื่อประสาทจึงถูกยับยั้ง กล้ามเนื้อเป้าหมายจึงไม่ได้รับคำสั่งให้หดตัว มีส่วนช่วยให้กล้ามเนื้อคลายตัวชั่วคราว ริ้วรอยที่เกิดจากการขมวดคิ้วหรือยิ้มจึงแลดูลดเลือนลง รวมถึงกล้ามเนื้อกรามที่มีขนาดใหญ่ก็จะแลดูเล็กลงจากการที่กล้ามเนื้อไม่ได้ใช้งาน (Muscle Atrophy)
*ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับแต่ละบุคคล
สาเหตุที่ผลลัพธ์ของแต่ละคนไม่เหมือนกัน
แม้จะเข้าใจกลไกการทำงานแล้ว แต่ในทางคลินิกพบว่าผลลัพธ์หลังการฉีด รวมถึงระยะเวลาที่ตัวยาคงอยู่ (โดยปกติผลลัพธ์อาจอยู่ได้นานประมาณ 4-6 เดือน) มักจะแตกต่างกันไปในแต่ละบุคคล ซึ่งเกิดจากปัจจัยหลักๆ ได้แก่
ลักษณะของกล้ามเนื้อ
โครงสร้างกล้ามเนื้อของแต่ละคนไม่เหมือนกัน ผู้ชายมักมีมวลกล้ามเนื้อที่หนาและแข็งแรงกว่าผู้หญิง หรือคนที่มีพฤติกรรมชอบเคี้ยวของแข็ง เคี้ยวหมากฝรั่งเป็นประจำ จะมีกล้ามเนื้อกราม (Masseter) ที่แข็งแรงมาก กล้ามเนื้อที่มัดใหญ่และถูกใช้งานหนักเหล่านี้ อาจต้องการปริมาณยา (Unit) ที่มากกว่า และมีโอกาสที่กล้ามเนื้อจะฟื้นตัวกลับมาทำงานได้เร็วกว่าคนทั่วไป
ระบบเผาผลาญของร่างกาย
ร่างกายแต่ละคนมีอัตราการเผาผลาญแตกต่างกัน ผู้ที่มีอัตราการเผาผลาญสูง เช่น นักกีฬา ผู้ที่ออกกำลังกายอย่างหนักเป็นประจำ หรือผู้ที่มีระบบเผาผลาญทำงานไว ร่างกายจะสร้างเซลล์ประสาทและซ่อมแซมโปรตีนที่ถูกทำลายได้เร็ว ส่งผลให้โบทูลินัมท็อกซินสลายตัวและหมดฤทธิ์เร็วกว่าผู้ที่ไม่ได้ออกกำลังกายหนัก
พฤติกรรมการใช้ชีวิตประจำวัน
พฤติกรรมการแสดงสีหน้า การพูด การยิ้ม หรือการขมวดคิ้วบ่อยๆ อาจส่งผลต่อการทำงานของกล้ามเนื้อในแต่ละคน โดยเฉพาะในช่วง 2 สัปดาห์แรกหลังการฉีด หากสัมผัสความร้อนจัด เช่น การอบซาวน่า แช่น้ำพุร้อน หรือทำเลเซอร์ที่มีความร้อนสูงรุนแรง อาจทำให้ระบบไหลเวียนเลือดทำงานหนักและทำให้ตัวยาสลายไวขึ้น
ภาวะดื้อโบทูลินัมท็อกซิน
กรณีที่ผู้รับโปรแกรมฉีดโบทูลินัมท็อกซินบ่อยเกินไป (ถี่กว่าทุกๆ 3 เดือน) หรือใช้ปริมาณยาที่สูงมากต่อการฉีดหนึ่งครั้ง ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายอาจมองว่าโปรตีนที่ห่อหุ้มตัวยาเป็นสิ่งแปลกปลอม และสร้างสารแอนติบอดี (Antibody) ขึ้นมาต่อต้าน เมื่อฉีดครั้งต่อไป ร่างกายจึงทำลายตัวยาก่อนที่จะทันได้ออกฤทธิ์ ทำให้ฉีดแล้วไม่เห็นผล
การดูแลตัวเองหลังฉีดโบทูลินัมท็อกซิน
หลังจากเข้ารับโปรแกรมฉีดโบทูลินัมท็อกซิน การดูแลตัวเองอย่างเหมาะสมจะช่วยให้ตัวยาทำงานได้ดีขึ้น ในช่วง 2 ชั่วโมงแรกหลังจากรับบริการ ควรหลีกเลี่ยงการนอนราบกับพื้น การนอนตะแคง ก้มหน้า หรือนวดหน้า เพื่อป้องกันตัวยากระจายผิดตำแหน่ง
โบทูลินัมท็อกซินออกฤทธิ์โดยลดการส่งสัญญาณระหว่างเส้นประสาทและกล้ามเนื้อ ทำให้กล้ามเนื้อทำงานลดลงชั่วคราว แต่ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นไม่ได้เหมือนกันในทุกคน เนื่องจากมีปัจจัยหลายด้านเข้ามาเกี่ยวข้อง หากเข้าใจกลไกการออกฤทธิ์และปัจจัยแวดล้อมต่างๆ ก็ช่วยให้เราสามารถดูแลตัวเองหลังรับบริการได้ดีขึ้น สิ่งสำคัญที่สุดคือการเข้ารับการประเมินโครงสร้างกล้ามเนื้อและปริมาณยาโดยแพทย์ และเลือกใช้ตัวยาที่ได้มาตรฐาน เพื่อมาตรฐานความปลอดภัยและผลลัพธ์ที่แลดูเป็นธรรมชาติ
*ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับแต่ละบุคคล